Boek 9: De trein had geen vertraging

Schrijver: Heinrich Böll
Jaar van publicatie: 1974
Uitg. Elsevier
Vertaling: H.L. Mulder
Oorspr. titel: Der Zug war pünktlich
Oorspr. uitg. G. Middelhauve Verlag, Keulen
In 1964 werd De trein had geen vertraging door Elsevier opgenomen in de verhalenbundel De zwarte schapen. Deze bundel, met weglating van drie verhalen, waaronder De trein had geen vertraging, werd in 1969 herdrukt onder de titel De man met de messen.

Andreas wordt door zijn vriend Paul naar de trein gebracht. Zijn verlof zit er op en hij moet zich melden aan het oostfront. Vlak voor hij in de trein stapt spreekt hij zijn angst uit: ik ga binnenkort dood! Maar wanneer is binnenkort? Een paar dagen later? Een week?
De gedachte blijft in zijn hoofd.
Hij maakt kennis met twee andere militairen. Ze spelen kaart. Drinken. Eten. Maar toch: 'binnenkort...'

De lezer voelt en denkt met hem mee.

Andreas probeert zich voor te stellen hoever hij zal komen naar het oosten, voor hij sneuvelt. Welke plaats zal hij bereiken? Dan voelt hij, dat hij niet verder zal komen dan Stryi. Dat zal de plaats zijn waar zijn leven zal eindigen.

Een van zijn twee nieuwe kameraden neemt hem mee naar een bordeel in Lemnitz. Daar ontmoet hij het Poolse meisje Olinda. Hij speelt en beluistert nog eenmaal muziek.

Dit was het eerste werk van Böll dat in boekvorm verscheen. Het thema is vooral, dat de mens niet kan begrijpen dat zo vele levens in naam van een krankzinnige ideologie worden vernietigd. Hoewel Andreas zijn geweer 'vergeten' was mee te nemen (het stond nog bij Paul in de kast, achter de gummi jas) was er ook voor hem geen ontkomen meer aan.

Boek 16: Saigon

Schrijver: Anthony Grey
Jaar van publicatie: 1985
Uitg. Sijthoff, Amsterdam
Vertaling: J. Westerweel-Ybema
Oorspr. titel: Saigon (Little, Brown, Boston, 1982)

Dit was een geweldig boek. Bij het lezen realiseerde ik me, dat ik wel het een en ander wist van de oorlog in Vietnam, maar geen idee had van het ontstaan van die oorlog, wie er allemaal precies bij betrokken waren, welke plaatsen altijd genoemd werden in het nieuws, dat ik als kind en later, toen ik ouder werd, hoorde en wat zich daar had afgespeeld.

Foto's van reizigers in mijn familie, die ze in Vietnam hadden gemaakt van de tunnels, waarin de guerilla's zich verborgen hielden voor hun tegenstanders, kregen pas nu betekenis.

Na het lezen van de ruim 750 bladzijden die dit boek telt, weet je veel meer. Ik wil niet zeggen, dat ik mijn adem inhield bij het lezen ervan, want daarvoor was het te dik, en bovendien moest ik af en toe ophouden met lezen, omdat ik alle wreedheden die beschreven werden, niet meer kon verwerken op dat moment.
Maar bezighouden deed het boek me wel en ik kon vaak maar moeilijk stoppen met lezen en zo kostte dit werk me heel wat nachtrust.

De geschiedenis wordt verteld aan de hand van het leven van vier families, die elkaar steeds weer tegenkomen, in verschillende generaties. Een Amerikaanse senator gaat naar het oude, koloniale Vietnam om wilde dieren te schieten voor zijn museum in Washington. Zijn vrouw en twee zoons zijn mee.

Ze ontmoeten een mandarijnenfamilie, een familie van Vietnamese boeren en tenslotte een Franse familie.

De levens van deze families raken door de jaren heen steeds meer verweven met elkaar en de gebeurtenissen bepalen in niet geringe mate hoe ze over elkaar (en over hun landgenoten) denken.

Ik las, dat het op veel scholen in Amerika en Vietnam verplicht is op de leeslijsten. Terecht.

Boek 8: Mijn zuster Antigone

Schrijver: Grete Weil
Jaar van publicatie: 1982
Uitg. Meulenhoff, Amsterdam
Oorspr. titel: Meine Schwester Antigone ((Benziger Verlag, Köln, 1980)
Vert. M. Klaarhamer

Alweer een oud, afgeschreven boek en alweer een, dat zeker de moeite van het lezen waard was.

Een oudere vrouw zit alleen in haar huis. Haar eerste man is vermoord in een concentratiekamp, de tweede is ook overleden. Ze probeert een boek te schrijven over Antigone, de dochter van Oedipus, die in opstand kwam tegen de koning. De schrijfster vraagt zich af, waarom zij nooit in opstand is gekomen tegen alle wreedheden en het onrecht dat ze als jodin heeft moeten doorstaan. Het kon niet. Ze durfde niet. Het was niet verstandig. Ze moest haar andere familieleden niet in gevaar brengen.

De herinneringen wisselen zich af in haar hoofd en mengen zich met het verhaal van Antigone. De schrijfster gaat haar eigen situatie steeds meer vergelijken met die van Antigone.

Het boek was moeilijk weg te leggen - ik moest het, ondanks alle beschreven wreedheden, in bijna een ruk uitlezen. Goed geschreven in een boeiende vorm.

Boek 77: Bezonken rood

Schrijver: Jeroen Brouwers
Jaar van publicatie: 1993
Uitg. De Arbeiderspers

De cover van dit boek klopt niet met dat, wat ik gelezen heb, maar van die pocket za ik geen afbeelding en zelf een foto maken was te omslachtig. Bovendien is dit een van de meest voorkomende en bekende covers.

Ik had al vrij vaak gehoord over dit boek, maar omdat oorlogsliteratuur niet hoog op mijn 'te lezen' lijst van boeken staat en die lijst toch al veel te lang is, was het er tot nu toe niet van gekomen het te lezen.

Ik heb er geen spijt van: het is een boek, dat je werkelijk aangrijpt. Jeroen Brouwers beschrijft hierin zijn herinneringen aan de tijd die hij met zijn moeder doorbracht in een Japans concentratiekamp. Als jongetje van vijf maakte hij zoveel geweld, zoveel wreedheid mee, dat het niet vreemd is, dat hij door angsten achtervolgd wordt, last heeft van depressies en niet erg sociaal voelend is.
Terug in Nederland, na de oorlog, moet hij 'aangepast gedrag' leren.

Nu, als volwassene, heeft hij geen contact meer met zijn moeder. Schokkend was het beeld, dat hij oproept van de moeder, die in het kamp, voor de ogen van haar zoontje, mishandeld wordt. Kleine Jeroen kon alleen maar denken: ik wil een andere moeder, deze is kapot.

Als zijn moeder sterft is Jeroen er niet bij. Hij gaat ook niet naar de begrafenis. Hij rouwt in stilte, in zijn eigen omgeving en schrijft dit boek.

Indrukwekkend.